1920թ. մարտի 23-26-ի Շուշի քաղաքի կործաննման

ու նրա հայ բնակչության ցեղասպանության թեման

հայրենական և օտարերկրյա պատմագրության մեջ

 

Ղարաբաղի ինքնապաշտպանության կենտրոնական մարմնի 1920թ. մարտի 23-ին Շուշիում կազմակերպած զինված ելույթը, որպես ավելի մեծ գործողության մաս, կանխարգելիչ հարվածի մի փորձ էր։ Ինքնորոշման սահմանափակ իրավունքն անգամ, ինչի մասին արցախցիները հերթական անգամ հիշեցրին փետրվարի 28-ից մարտի 5-ը Շոշ գյուղում հրավիրված VIII համագումարում, կոպտորեն խախտեցին Շուշիի հայ բնակչության ցեղասպանության թուրք և ադրբեջանցի կազմակերպիչները, քանի որ այդ տարրական իրավունքն ապահովված չէր բավարար ուժով։ Շուշեցիներին գյուղեր տարհանելու փոխարեն, որպեսզի նրանք այնտեղ սպասեին Զանգեզուրից օգնության եկող //-441   Հայաստանի Հանրապետության ռազմարշավային զորամասին կամ Բաքվի ուղղությամբ առաջխաղացման նախապատրաստվող Կարմիր բանակին, որոնց և մուսավաթականների ուժերի հարաբերակցությունը համադրելի էր, պատերազմ նմանակելը նշանակում էր լավ պատրաստված ու հարմար առիթի սպասող թշնամու հարվածի տակ դնել անպաշտպան քաղաքը։ Ապստամբություն եզրաբառը, որը վաղուց է կիրառվում հայկական պատմագրության մեջ, առաջ է բերում առարկություններ՝ հաշվի առնելով Ասկերանում ու Խանքենդում առկա հայ մարտիկների սակավությունն ու զինված ելույթի անսպասելիությունը Շուշիի հայ բնակչության համար։ Փաստորեն որևէ մեկը պատրաստ չի եղել և հակազդելու միջոց չի ունեցել 1920թ. մարտի 23-26-ին քաղաքի հրկիզման թշնամու գործողություններին։

Հիմնաբառեր. Շուշին 1920թ. մարտի 23-26-ին, Լեռնային Ղարաբաղ, Արցախ, Ղարաբաղի հայերի VIII համագումարը, ինքնապաշտպանություն, ապստամբություն, պատմագրություն։  //-442